ديباج قلم مديح ، قلم مرصّع و قلم تشاجى « 1 » است . در زمانىكه ذوالرياستين فضل بىسهل روى كار آمد ، قلمى اختراع كرد كه بهتر از ساير قلم‌ها بود و به « رياسى » معروف شد و متفرعاتى پيدا كرد كه از آن جمله : قلم رياسى كبير ، قلم نصف رياسى ، قلم ثلث ، قلم صغير نصف ، حفيف ثلث ، قلم محقق ، قلم منشور ، قلم وشى ، قلم رقاع ، قلم مكاتبات ، قلم غبار الحليه ، قلم نرجس ، و قلم بياض بود . » « 2 » چون در پيرامون خط فارسى بحث ممتع و جامعى در جلد اول دايرة المعارف فارسى به‌عمل آمده است براى مزيد استفادهء خوانندگان به نقل آن نيز مىپردازيم : خط فارسى « خط متداول كنونى ايران ، از دو خط ابتدايى عربى ، يعنى كوفى و نسخ قديم گرفته شده ؛ و اين‌دو ، خود از دو الفباى نبطى و سريانى در حدود يك قرن قبل از تاريخ هجرى اقتباس شده است . معروف است كه در قرن چهارم ه . ق ، ابن مقله ، از خط كوفى ، « شش قلم » به‌عنوان : محقق ، ريحان ، ثلث ، نسخ ، رقاع و توقيع را استخراج كرده است ؛ ولى با قرائن و آثارى كه هست ، مسلم است كه اين اقلام از 200 سال قبل از ظهور ابن مقله متداول بوده است و فقط ابن مقله در تكميل اقلام شش‌گانهء مزبور كوشيده است . در حدود يك قرن پس از ابن مقله ، ابن بواب به اين اقلام ، جمال تازه بخشيد ، ولى كمال قلم‌هاى مزبور ، به‌دست ياقوت مستعصمى در قرن هفتم ه . ق انجام گرفت . قرن هشتم ه . ق يكى از درخشان‌ترين ادوار خوشنويسى است ؛ و پيشوايان اين نهضت هنرى ، شش تن شاگردان معروف ياقوت‌اند به نام : شيخ‌زادهء سهروردى ، يوسف مشهدى ، مبارك شاه زرين قلم تبريزى ، سيد حيدر جلىنويس ، نصرا طبيب عراقى ، ارغون كاملى - كه به استادان شش‌گانه معروف‌اند ، و آن خطوط را در سراسر ايران و كشورهاى اسلامى نشر كردند . از قرن نهم ه . ق به بعد ، استادانى در خوشنويسى اين اقلام ظهور كردند كه معروف‌ترين آنها در مجموعهء اين اقلام : جعفر بايسنقرى تبريزى ، و در خط ثلث ، عبد إله طباخ هروى ، شمس بايسنقرى ، بايسنقر ميرزا ، علاء الدين تبريزى ، عبد الباقى تبريزى و عليرضا عباسى تبريزى - در قلم ريحان : سلطان ابراهيم ميرزاى تيمورى و علاء الدين تبريزى - و در قلم نسخ و رقاع ، عبد إله طباخ هروى ، علاء الدين تبريزى ، عبد الباقى تبريزى و بعدها ، محمد ابراهيم قمى ، احمد نيريزى ،

--> ( 1 ) . قلم النساخ ( 2 ) . الفهرست ، پيشين ، ص 14 .